اسایش و راحتی امروز حاصل رنج و زحمت دیروز است.(کوروش کبیر)
خانه » پروژه » حقوقی و قضائی » مقاله بررسی مفهوم عدالت در حقوق
مقاله بررسی مفهوم عدالت در حقوق

مقاله بررسی مفهوم عدالت در حقوق

دانلود مقاله مفهوم عدالت در حقوق 

الف) مفهوم عدالت

تعريف عدالت

«عدالت» مفهومي است كه بشر از آغاز تمدن خود مي‌شناخته و براي استقرار آن كوشيده است.([۱]) مشاهده طبيعت و تاريخ رويدادها، و انديشه در خلقت، از ديرباز انسان را متوجه ساخت كه آفرينش جهان بيهوده نبوده و هدفي را دنبال مي‌كند.([۲]) انسان نيز در اين مجموعه منظم و با هدف قرار گرفته و با آن همگام و سازگار است. بنابراين، هر چيزي كه در راستاي اين نظم طبيعي باشد، درست و عادلانه است.حقوق نيز از اين قاعده بيرون نبوده و مبناي آن در مشاهده موجودات و اجتماع‌هاي گوناگون است. پس، از ملاحظه «آنچه هست» مي‌توان به جوهر «آنچه بايد باشد» دست يافت. به بيان ديگر، در شيوه ارسطويي جستجوي عدالت، واقع‌گرايي و پايه آن مشاهده و تجربه است. ([۳])

اين مقاله جاي تفصيل براي ملاحظه سير تاريخي عقايد نيست، ولي تعريف‌هاي مهمي از عدالت را بيان مي‌كند.

افلاطون و عدالت اجتماعي

افلاطون در كتاب «جمهوري» به تفصيل از عدالت سخن مي‌گويد. ([۴]) به نظر او عدالت آرماني است كه تنها تربيت‌يافتگانِ دامان فلسفه به آن دسترسي دارند و به ياري تجربه و حس نمي‌توان به آن رسيد. عدالت اجتماعي در صورتي برقرار مي‌شود كه «هر كس به كاري دست زند كه شايستگي و استعداد آن را دارد، و از مداخله در كار ديگران بپرهيزد». پس، اگر تاجري به سپاهي‌گري بپردازد، يا يك فرد سپاهي، حكومت را به دست گيرد، نظمي كه لازمه بقا و سعادت اجتماع است به هم خواهد ريخت و ظلم جانشين عدل‌خواهي شد.

حكومت، شايسته دانايان و خردمندان و حكيمان است و عدل آن است كه هر كسي بر موضع خود قرار گيرد و، به جاي پول و زور، خرد بر جامعه حكومت داشته باشد.

بي گمان، مقصود افلاطون طبقاتي كردن جامعه به شيوه خوان‌سالاران نبوده. زيرا، در جامعه آرماني او اوصاف سپاهي‌گري، حكمت و تجارت اكتسابي است نه ارثي، و معيار توصيف اشخاص، زمان اشتغال است نه ولادت. با وجود اين، بر او خرده گرفته‌اند كه چرا وضع شغل و معلومات شخص، او را به حكم طبيعت، تنها سزاوار كاري معين مي‌كند، چندان كه تجاوز از آن ستمگري باشد. وانگهي، تقسيم ميان آزادمردان و بردگان نيز در اين طبقه‌بندي مي‌گنجد: چنان كه ارسطو بر همين پايه ادعا كرد كه بعضي از مردم به حكم طبيعت، برده‌اند و بايد در همين وضع باقي بمانند.([۵])

نفس آدمي نيز به عدالت نيازمند است، و هنگامي اين فضيلت به دست مي‌ايد كه هر يك از قوا در جاي خود قرار گيرند و نظمي خاص بر روابط آنها حكمفرما باشد. تمام قواي انساني، مانند خشم و شهوت، بايد زير فرمان عقل قرار گيرند و هر كدام عهده‌دار وظيفه خود شوند. ([۶])
مانند اين مضمون را در ادبيات و حكمت و فقه نيز فراوان مي‌توان ديد، كه نشانه نفوذ افكار حكيم داناي يوناني است. از جمله در مثنوي مولوي مي‌خوانيم:
عدل چه بود وضع اندر موضعش ظلم چه بود وضع در ناموقعش
نيست باطل هر چه يزدان آفريد از غضب و زحلم و زنضج و مكيد
خير مطلق نيست زينهار هيچ چيز شر مطلق نيست زينها هيچ چيز
نفع و ضر هر يكي از موضع است علم از اين رو واجبست و نافعست([۷])
همچنين از شيخ طوسي از كتاب مبسوط نقل شده است كه : «ان العدل في اللغه، ان يكون الانسان متعادل الاحوال متساويا»([۸]) در تفسير «الميزان» (ج ۱، ص ۳۷۱) عدالت با اين عبارت تعريف شده است: «و هي اعطاء كل ذي حق من القوي حقه، و وضعه في موضعه الذي ينبغي له» و اين مضمون‌ها نفوذ انديشه‌هاي افلاطون را در اين زمينه نشان مي‌دهد.
چنان كه گفته شد، افلاطون، كه مفهوم عدالت را در جامعه‌اي با فضيلت جستجو مي‌كند، عدالت اجتماعي را در حاكميت دانشمندان و خردمندان مي‌بيند و تجاوز از آن را ظلم مي‌شمارد.
پي‌نوشت‌ها
[۱] ـ براي مطالعه درباره رابطه حقوق و عدالت، از ميان كتاب‌هاي فارسي، رجوع شود به: جلد اول كتاب مباني حقوق، تاليف آقاي دكتر موسي جوان، تهران ۱۳۳۶.
[۲] ـ «ما خلق الله السموات و الارض و ما بينهما الا با لحق و اجل مسمي»: ايه ۸ از سوره روم.
همچنين، ر.ك: ايه ۴۴از سوره عنكبوت، ايه ۳ از سوره الرحمن، ايه ۳ از سوره تغابن، ايه ۱۶ از سوره انبياء، ايه ۲۷ از سوره ص.
[۳] ـ قرآن كريم نيز بدين شيوه تجربي براي هدايت انديشه‌ها در جستجوي عدالت فرمان مي‌دهد: ايه ۱۰۹ از سوره يوسف، ايه ۴۴ از سوره فاطر.
[۴] ـ افلاطون، جمهوري، ترجمه فواد روحاني، ص ۳۸ به بعد.
در اين كتاب بين سفالوس و سقراط و ديگران اين مباحثه مطرح مي‌شود كه عدالت چيست؟ ايا داي دين است يا نيكي در حق دوستان و بدي درباره دشمنان، يا اساس آن نيكوكاري است، يا سرانجام عدالت عمل به نفع طبقه حاكم است؟
[۵] ـ دنيس لويد، مفهوم حقوق، ص ۱۱۸ و ۱۱۹؛ پوير، جامعه باز و دشمنانش، ترجمه علي اصغر مهاجر، ص ۱۰۰.
[۶] ـ دنيس لويد، مفهوم حقوق، ص ۱۱۸؛ امام محمد غزالي، احياء العلوم، ج ۳، جزء ۸، ص ۹۸.
[۷] ـ مولانا جلال الدين رومي: مثنوني، دفتر ششم، بيت شماره ۲۵۶۰ به بعد.
[۸] ـ نقل از: شيخ مرتضي انصاري، ، مكاسب رساله عدالت ، ص ۳۲۶.
[۹] ـ ويلي، فلسفه حقوق، ج ۱، معاني و هدف‌هاي حقوق.
[۱۰] ـ همان، ش ۳۱.
[۱۱] ـ جلال الدين همايي، منتخب اخلاق ناصري، ص ۲۴.
[۱۲] ـ Ulpien
[۱۳] ـ دنيس لويد، مفهوم حقوق، ص ۱۱۷.
[۱۴] ـ كاتوزيان، ناصر، توجيه و نقد و رويه قضايي، انتشارات يلدا.
[۱۵] ـ عدالت را كه مفهوم نوعي دارد با انصاف كه احساسي از چهره لطيف‌تر عدالت در موارد خاص است نبايد اشتباه كرد. رجوع به انصاف زماني مورد پيدا مي‌كند كه اجراي قاعده‌اي عادلانه در فرضي خاص نتايج نامطلوب به بار مي‌آورد و وجدان اخلاقي تمايل به اصلاح آن پيدا مي‌كند: چنان كه ارسطو نيز انصاف را عدالتي برتر از عدالت قانوني توصيف مي‌كرد و ژني نيز آن را احساس غريزي مي‌نامد كه راه حل بهتري را از عقل متعارف القا مي‌كند (شيوه‌هاي تفسير، ج ۲، ص ۴۸۸). همچنين رك: پير بوله (Bellet)، قاضي و انصاف: مقاله در يادنامه رودير، ص ۱۰.
[۱۶] ـ رنار، در كتاب «حقوق، منطق، ذوق سليم» مي‌نويسد: «مفهوم عدالت در وجدان هر كس نگاشته شده است. براي شناختن آن هم در ذات خود وهم در نفس ديگران و هم در تاريخ بايد جستجو نمود. از اين راه فكر عدالت نتيجه و محصولي از تكامل اجتماعي است. همچنان كه فكر نويسنده در كتاب او نقش بسته، حقوق طبيعي نيز در ضمير انسان پديد آمده» (مباني حقوق، ترجمه دكتر موسي جوان، ج ۱، ش ۱۱۵، ص ۱۹۰)؛ همچنين ر.ك: گستن و گوبو، رساله حقوق مدني، مقدمه، ش ۱۲ درباره عقايد سن توماس داكن در تلفيق حكمت ارسطو و مذهب مسيح.
[۱۷] ـ دوگي، رساله حقوق اساسي، ج ۱، ص ۱۲۶.
[۱۸] ـ برتراند راسل، اخلاق و رسالت در جامعه، ترجمه دكتر محمود حيدريان، ص ۴۳. با وجود اين، همو در جايي ديگر مي‌نويسد: «بنابراين، اخلاق تنها در اين حكم خلاصه نمي‌شود كه مي‌گويد: آنچه را كه اجتماعت مي‌پسندد انجام بده و از آنچه اجتماعت ناپسند مي‌دارد پرهيز كن» (همان كتاب، ص ۵۴) و اين دو حكم، اگر عدالت را مفهومي اخلاقي بدانيم، متعارض مي‌نمايد.
[۱۹] ـ هيوم، رساله طبيعت انساني، ترجمه لوراي، ص ۶۰۱.
[۲۰] ـ لويي لوفور، حقوق و ساير قواعد زندگي اجتماعي، آرشيو فلسفه حقوق، سال ۱۹۳۵، ش ۳۴، ص ۱۹.
[۲۱] ـ روبيه، نظريه عمومي حقوق، ص ۲۲۱.
[۲۲] ـ همان، ص ۹۰.
[۲۳] ـ ريپر، «قاعده اخلاقي در تعهدات مدني»، ۱۶ و ۱۷؛ نيروهاي سازنده حقوق ص ۴۱۴؛ عدالت مذهبي ملاك روشن و ثابت دارد. زيرا عادل كسي است كه مرتكب گناهان كبيره نشود و اصرار بر ارتكاب گناهان صغيره نداشته باشد: شيخ مرتضي انصاري، رساله عدالت، ضميمه مكاسب، ص ۳۲۶؛ اين يكي از تعريف‌هاي عدالت در فقه است و مشهور در اين باره مي‌گويد:، «انها كيفيه نفسانيه باعثه علي ملازمه التقوي او عليها مع المروه» و دو مفهوم «تقوا» و «مروت» را لازمه عدالت مي‌بيند و بر ابهام مي‌افزايد. از وسيله اين حمزه نقل شده است كه مي‌گويد عدالت به چهار چيز حاصل مي‌شود: ورع، امانت، وثوق، و تقوا (همان كتاب).
[۲۴] ـ اين امر در حقوق ما جنبه استثنايي دارد و به بهانه رعايت عدالت، دادرس حق تجديد نظر در قراردادها را ندارد (دوره مقدماتي حقوق مدني، چاپ اول، ص ۱۶۸).
[۲۵] ـ دنيس لويد، مفهوم حقوق، ص ۱۳۱.
[۲۶] ـ كاتوزيان، ناصر، حقوق مدني، خانواده، ج ۱، ش ۲۶۵.
[۲۷] ـ ميرزاي نائيني و شيخ موسي خوانساري، منيه الطالب، ج ۲، ص ۱۹۰.
[۲۸] ـ كاربونيه، حقوق مدني، ج ۱، مقدمه، ش ۱، ص ۶.
[۲۹] ـ همان كتاب، ش ۴۳۴ و ۳۸۲.
[۳۰] ـ كاتوزيان، ناصر، حقوق مدني، خانواده، ش ۳۱۱.

فرمت : قابل ویرایش | WORD | صفحات : 26

**********************************

نکته : فایل فوق قابل ویرایش می باشد

برای مشاهده سایر عناوین برروی لینک زیر کلیک بفرمایید

برای خرید اطلاعات خود را وارد کنید
  • کلیه پرداخت های سایت از طریق درگاه بانک سامان انجام می گیرد.هر مرحله از خرید می توانید مشکل خود را با پشتیبان و فرم تماس با ما در جریان بگذارید در سریعترین زمان ممکن مشکل برطرف خواهد شد
  • پس از پرداخت وجه ، فایل محصول هم قابل دانلود می باشد و هم به ایمیل شما ارسال می گردد .
  • آدرس ایمیل را بدون www وارد نمایید و در صورت نداشتن ایمیل فایل به تلگرام شما ارسال خواهد شد .
  • در صورت داشتن هرگونه سوال و مشکل در پروسه خرید می توانید با پشتیبانی سایت تماس بگیرید.
  • پشتیبان سایت با شماره 09383646575 در هر لحظه همراه و پاسخگوی شماست
  • 0

    اشتراک گذاری مطلب

    راهنما

    » فراموش نکنید! بخش پشتیبانی مقاله آنلاین ، در همه ساعات همراه شماست

    اطلاعات ارتباطی ما پست الکترونیکی: Article.university@gmail.com

    تماس با پشتیبانی 09383646575

    برای سفارشتان از سایت ما کمال تشکر را داریم.

    از اینکه ما را انتخاب نمودید متشکریم.

    معادله فوق را حل نمایید *

    تمام حقوق مادی , معنوی , مطالب و طرح قالب برای این سایت محفوظ است